Heks van Haerst

Maria Janssen - Heks van Haerst

Maria vroeg zich misschien niet af of zij iets verkeerds deed, toen zij een arme weduwe hielp een kwade geest te verjagen. Toch werd zij gearresteerd, publiekelijk vernederd, geslagen en voor altijd verbannen uit Zwolle en de provincie. Haar verhaal laat zien hoe de angst en vrouwenhaat die waren ontstaan door de heksenvervolgingen, ook vrouwen troffen die nooit van hekserij werden beschuldigd.
Hoewel Maria niet werd beschuldigd van hekserij, werd zij desondanks slachtoffer van de angst en vrouwenhaat die waren ontstaan als gevolg van de heksenvervolgingen.

Een weduwe in nood

In 1657 vermoedde een arme weduwe in het Zwolse buurtschap Haerst dat haar huis werd geteisterd door een kwade geest. De weduwe wendde zich tot Maria en vroeg of zij langs wilde komen om de geest te verjagen. Blijkbaar stond Maria in Zwolle bekend als iemand die wel raad wist met dergelijke zaken. Dit was op zichzelf nog niet zo heel ongebruikelijk. In deze periode wendde men zich bij dergelijke problemen tot allerlei 'onttoveringsdeskundigen'. Zogenaamde 'waarzeggers', 'duivelbanners' en 'wonderdokters' trof je in deze periode in vrijwel iedere regio aan. Tegen betaling boden zij adviezen, medicijnen en rituele diensten aan waarmee zij beweerden kwade machten te kunnen identificeren en neutraliseren. Dit was echter wel gevaarlijk werk. Volgens de zeventiende-eeuwse autoriteiten golden deze lieden namelijk als oplichters die juridisch vervolgd moesten worden.

Een gevaarlijke positie

Voor Maria was het optreden als onttoveringsdeskundige waarschijnlijk nóg gevaarlijker. Door de heksenvervolgingen was het voor vrouwen extra riskant om zich bezig te houden met 'bovennatuurlijke' zaken. Er bestond namelijk een kans dat zij werden aangewezen als heks: iemand die kwaadaardige toverij gebruikte en een pact had gesloten met de duivel. Omdat men geloofde dat vooral vrouwen zich hieraan schuldig maakten, werden zij vaker verdacht en beschuldigd van hekserij. Men dacht dat vrouwen gemakkelijker te verleiden waren door de duivel, omdat zij van nature slecht, zwak en irrationeel zouden zijn. In deze periode waren 'onttoveringsdeskundigen' dan ook meestal mannen. Door de arme weduwe te helpen nam Maria dus een groot risico.

Arrestatie en proces

Toen de autoriteiten lucht kregen van wat Maria had gedaan, werd zij gearresteerd. Waarschijnlijk is zij na haar arrestatie naar het Raadhuis aan het Grote Kerkplein gebracht, waar de Zwolse Schepenbank zetelde. In afwachting van het proces werden gevangenen opgesloten in de kelderkamers, waar ook kolen en turf werden opgeslagen. De zitting vond plaats in de Schepenzaal, waar Maria op 11 mei 1657 schuldig werd bevonden aan oplichting. De rechtbank stelde dat zij misbruik had gemaakt van de 'lichtgelovigheid' van de arme weduwe. Door Maria's hulp zou deze vatbaarder zijn geworden voor 'superstitie', oftewel bijgeloof. Dergelijke zaken zouden mensen afleiden van Gods woord, waardoor zij door Satan verleid konden worden. Maria mocht dan wel niemand 'behekst' hebben, zij zou de duivel toch indirect hebben gediend.

Straf en verbanning

Als straf werd zij eerst 'aan de kaak gesteld'. Dit hield in dat zij op een ton (kaak) of een ander verhoogd platform werd vastgezet. Vaak werden mensen daarbij vastgebonden aan een paal met een ijzeren band om de hals. Meestal gebeurde dit op een plein, zodat misdadigers publiekelijk 'te pronk' stonden en vernederd konden worden. In het geval van Maria zal dit het Grote Kerkplein zijn geweest, tegenover het Raadhuis. Behalve een kaakstelling werd zij ook veroordeeld tot een geseling, waarbij zij publiekelijk door een beul werd geslagen met een stok of zweep. En alsof deze geestelijke en lichamelijke straffen nog niet zwaar genoeg waren, werd zij voor eeuwig verbannen uit zowel de stad als de provincie.