Heksen bestaan niet.Heksen bestaan niet. Toch werden tussen 1420 en 1780 tienduizenden mensen in Europa ter dood veroordeeld wegens hekserij, vooral vrouwen die niet pasten in het patriarchale ideaalbeeld. Het verhaal eindigt niet in de zestiende eeuw: het heksdenken leeft voort in scheldwoorden, tweets en moorden, en het is tijd om te begrijpen waarom.
Tussen 1420 en 1780 werden in Europa tussen de 40.000 en 60.000 mensen ter dood veroordeeld wegens hekserij. Het centrale denkbeeld was dat sommige mensen een pact hadden gesloten met de duivel en deel uitmaakten van een geheime sekte. In Nederland waren er ongeveer 270 doodvonnissen bekend, verspreid over noord en zuid. De vervolgingen waren hier minder intens dan in omliggende gebieden zoals Vlaanderen en Luxemburg. Toch deden zich ook hier enkele grote vervolgingsgolven voor, zoals in Roermond in 1613 met 64 doodvonnissen.
Processen begonnen vaak van onderaf: gewone mensen beschuldigden elkaar van hekserij bij tegenslag zoals misoogsten of ziektes. Verdachten werden onderworpen aan proeven zoals de waterproef en onderzocht op lichamelijke tekenen van een duivelspact. Bekentenissen waren juridisch vereist en werden vaak verkregen door middel van martelingen. Verdachten werden bovendien aangespoord om medeplichtigen aan te wijzen, waardoor kettingreacties van beschuldigingen ontstonden. Een bekentenis leidde doorgaans tot een publieke executie op de brandstapel.
Vanaf de jaren veertig van de zeventiende eeuw nam het aantal doodvonnissen sterk af. Geleerde medici en juristen spraken zich steeds vaker uit tegen martelingen, proeven en de bewijsvoering bij heksenprocessen. Autoriteiten bleven lang geloven in hekserij, maar vonden het zonder martelingen steeds moeilijker te bewijzen. Toen juridische vervolging stopte, verdween ook de wetgeving tegen hekserij. Toch nam daarna het eigenrichting toe: tot halverwege de twintigste eeuw werden vermeende heksen fysiek mishandeld en sociaal verstoten.
Vrouwen werden het slachtoffer van zowel geleerde opvattingen als volkse bijgeloof over vrouwelijke zwakheid en verdorvenheid. Het stereotype van de heks fungeerde als het tegenovergestelde van de ideale vrouw: trouw, kuis, zwijgzaam en moederlijk. Vooral oudere alleenstaande weduwen werden onevenredig vaak beschuldigd, omdat zij buiten het patriarchale ideaalbeeld vielen. Eerdere beschuldigingen tegen vrouwelijke familieleden konden generaties later nog nieuwe beschuldigingen uitlokken. Toch was heksenvervolging geen bewuste campagne tegen vrouwen: vervolgers reageerden vooral op lokale beschuldigingen en waren primair geïnteresseerd in hekserij zelf.
Het heksdenken is niet verdwenen. In verschillende landen is hekserij nog altijd strafbaar, en in delen van Afrika, Zuid-Azië en Latijns-Amerika worden vermeende heksen nog regelmatig vermoord. Ook in de westerse wereld wordt de term "heks" nog gebruikt om vrouwen die niet voldoen aan het patriarchale ideaal te demoniseren, van Angela Merkel tot Sigrid Kaag. De misogyne ideeën en mechanismen achter de heksenvervolgingen werken dus nog altijd door. Alleen door deze geschiedenis te herkennen, te bespreken en er lessen uit te trekken, kan dit veranderen.
Er zijn drie verhalen die we tijdens de actie uitbeelden. Je leest meer over deze verhalen hier:
-> Heks van Haerst - het verhaal van Maria Janssen
-> Hendrika Hofhuis - de laatste ter waterlating
-> Elisabeth Doek - het verhaal van Dikke Miete
Wil je zeker weten dat je de volgende Heksennacht meedoet of zelfs de demonstratie mee voorbereiden? Meld je aan als Dolle Mina!
Doe mee met acties, praat mee in onze groepen of kom naar onze Mina Meet! Hoe dan ook:
